BİLGİLER

Pazarlar

Pazarların Önemi

Pazarlar, insanlık kadar geriye gider. Türkçe’de pazarlar bir çok yere isimlerini vermiştir: Salıpazarı, Samanpazarı, Pazarlı, Pazar, Pazaryeri benzer biçimde. Pazar (piyasa) nedir? Iktisat biliminde pazar, alıcı ve satıcıların birbiriyle temas kurmuş oldukları, fiyat belirlemek ve ürünlerini değiş tokuş etmek için buluştukları bir yerdir. Pazarlar, özgür girişim sisteminin temelini oluşturur ve merkezi planlama otoritesinin tutarları belirlediği ülkelerde genel anlamda görülmezler. Semt pazarlarında, halka perakende satış icra eden pazar esnafın’ tamamımız biliriz. Bunlar, işgal ettikleri tezgâh için pazarı işleten mahalli otoriteye kira öderler. Bizim mevzumuz bu tür pazar değil. Bizim ilgilendiğimiz, iki ana türü olan geniş ölçekli pazarlar. Emtia (mal) borsalar, gelişmiş ekonomiler için lüzumlu temel mallarla -metaller, kimyasallar, elyaf, yağ, kürk, deri, çay, kahve vb.- ilgilenir.

Toptan ürün pazarları; balık, et, meyve, sebze benzer biçimde ürünlerle ilgilenir. Bir başka pazar türü, para piyasası ise bankacılıkla ilgili bölümde ele alınacaktır.

Emtia (mal) borsalarının özellikleri

Dünyada örnekleri görülen emtia borsaları içinde; metal borsası, çay borsası, elmas ve altın borsası, gümüş, şeker borsalarını sayabiliriz.

Bu borsalar aşağıda belirtilen özelliklere haizdir:

  1. 1. Üyelik kuralları, davranış yasalar, anlaşmazlıkların çözümlenmesinde ortak tavır almak benzer biçimde özellikleriyle oldukça kurumlaşmış borsalardır.
  2. Fazlaca sayıda (oldukça oldukça fazla değil fakat rekabetçi bir pazar meydana getirmeye kafi gelecek kadar) alıcı ve satıcı vardır.
  3. Çoğu zaman, minimum bir sözleşme düzeyi (mesela 50 ton şeker yada 125 ton buğday benzer biçimde) vardır. Bu durum, basit insanların borsaya girmesini olanaksız kılar şundan dolayı asla bu miktarlarda mala gereksinimleri olmayacaktır.
  4. Genel anlamda ‘sözüm senettir,’ ilkesi geçerlidir. Bir senet, yasal olarak bağlayıcı, yazılı bir sözdür. Bu tür borsalarda işlem yapanlar zamandan kazanmak için sözlerin yazılması ve imzalanması gerekmediğini düşünürler; kısaca sözlü bir vaat yazılı olanı kadar makbuldür. Eğer bir satıcı başını sallar yada el sıkışırsa pazarlık tamamdır. Televizyonda bu tür borsalardaki (bilhassa para piyasaların-da) internasyonal bunalım zamanlarındaki deli koşuşturmayı görmüşsünüzdür. İnsanlar avazları çıkmış olduğu kadar bağırarak, ellerindeki kâğıtları sallayarak, alım satım halletmeye çalışırlar. Ötekiler de bu pazarlıkları not ederek bilgisayar ekranlarına yansıtır. Bu şekilde zamanlarda yazılı sözlerde bulunmak için vakit yoktur. Tüm iş ‘sözüm senettir’ ilkesiyle en telaşlı ortamda bile pürüzsüz yürür.
  5. Ele alınan malların standart olması gerekir. Mesela, standart gümüş binde 999 saf olarak düşünülür. Bu anlama gelir ki, bin parçadan 999’u saf olmalıdır. Gerçek gümüş bu standarda ulaşıncaya kadar rafine edilir, fakat bazı mallar bu şekilde rafine edilemez. Bundan dolayı fiyat ayarlaması gerekebilir. Mesela, gerçekte teslim edilen kahve standardın altındaysa fiyatı da ona gore düzeltilir. Çay ve yün benzer biçimde bazı ürünlerde standart olmaz. Bu yüzden bu ürünler numuneleri alındıktan sonrasında açık artırmaya çıkar.
  6. Bu pazarlardaki alıcılar mallarla değil onları temsil eden kâğıtlarla uğraşır. Ya vapur ulaştığında teslimatı kabul edecek mühim imalatçılar için alım yaparlar ya da spekülatör olarak kâr amacıyla alım satım yaparlar. Bir borsa için spekülatörler oldukça önemlidir. Onlar olmasa borsalar neredeyse o an çöker şundan dolayı borsanın riskini yüklenen onlardır.
  7. Bu borsaların en mühim özelliklerinden biri de, aylar süresince fiyat değişikliklerinden doğan sorunlardan kaçınmak için kullanılan gelecek pazara yönelik sözleşmelerdir. Spekülatörler bu pazarlarda faaldirler ve onlarsız işler yürümez. Ayrıca belirlenen vade gelinceye kadar sözleşmeler el değiştirebilir.

Emtia Borsalarındaki İşlemciler

Tüccarlar

Tüccarlar, malı hakkaten satın alan kişilerdir. Kim bilir, emtiayı kendi üretim faaliyetlerinde kullanacaklardır. Satın alınan malın sahibi olurlar ve malı, konşimentoyu göstererek gemiden almaya da hazırdırlar.

Aracılar

Aracılar, emtia alıp satmak isteyen, fakat bunun için lüzumlu beceri ve uzmanlıktan yoksun kişiler adına etkinlik gösteren kişilerdir. Aracılar, eğer aracılık ettikleri patronları alış verişten doğan yükümlülüğünü yerine getirmeyecek olursa, bir çok kez görevli tutulurlar. Bundan dolayı daha ilkin de bahsettiğimiz benzer biçimde aracının sözü senettir. Aracılar bir çok kez, sanıldığının aksine, patronlarından daha varlıklıdırlar ve patronlarının yerine getirmediği yükümlülükleri yerine getirebilirler.

Simsarlar

Simsarlar, zıt pozisyondaki iki tarafı bir araya getirme mevzusunda uzman olan kişilerdir. Böylece, onların anlaşmalarını sağlar.

Spekülatörler

Spekülatörler, yukarıda bahsedilen işlerden birini yapabilirler; fakat bunun yanında her iki yönde de piyasa beklentilerine girerler. Bu şekilde, eğer buğday fiyattan düşüyorsa, spekülatörler buğday alabilirler; şundan dolayı ucuzdur. İleride, buğday fiyatlarının artacağına ve ellerindeki buğdayı sattıklarında kâr edeceklerine inanır.

Toptan ürün pazarları (toptancı hali)

Toptan ürün piyasaları, emtia borsalarından oldukça farklıdır; şundan dolayı burada hakkaten mevcut olan mallarla işlem yapılır. Depo ya da ambardaki malı temsilen kâğıtların işlem görmüş olduğu emtia borsasına benzemez. Her gün lüzumlu olan temel gıdayla; bilhassa et, balık, meyve, sebze ve çiçekle uğraşırlar. Bugün, soğuk depo-lama tekniğindeki gelişmeler sebebiyle, bu gıdalardan bazıları -özellikle balık- artık geleneksel yöntemlerle pazarlanmamaktadır. Bezelye, fasulye, karnabahar benzer biçimde sebzeler bile artık dondurulmuş olarak sunulmaktadır. Sadece, toptancı halleri, bir çok perakendeci için hâlâ en mühim mal temin edilen yerdir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir